Türkiye’den 1960’larda çıkarılan ve George Zakos tarafından yurt dışına götürüldüğü belirlenen 500 bin dolarlık bronz Hermes, 55 yıl sonra Türkiye’ye dönüyor. 1971’de provenans kaydı olmadan The Met’e satılan eser, New York’tan iade edilen 100 kültür varlığının sembolü oldu.
New York’tan Türkiye’ye gerçekleştirilen son kültür varlığı iadesinde 100 eser geri dönüyor. Ancak dosyayı dikkat çekici kılan yalnızca eser sayısı değil. Manhattan Bölge Savcılığının açıkladığı bilgilere göre 100 eserin 52’sine dünyanın önde gelen müzelerinden Metropolitan Museum of Art’ta (The Met) el konuldu. Eserlerin toplam değerinin 2,2 milyon doların üzerinde olduğu açıklandı.
PD’den Faruk Emre Akı’nın haberine göre eserler, uluslararası tarihi eser kaçakçılığı ağlarına yönelik farklı soruşturmalar sonucunda geri kazanıldı.
500 bin dolarlık Hermes
Dosyanın sembolü, MÖ 1. yüzyıl ile MS 1. yüzyıl arasına tarihlenen 29,1 santimetrelik bronz Hermes heykelciği oldu. Manhattan Savcılığı eserin değerini yaklaşık 500 bin dolar olarak açıkladı.
Savcılığa göre Hermes, 1960’larda Türkiye’den çıkarıldı ve daha sonra hüküm giymiş antika tüccarı George Zakos tarafından yurt dışına götürüldü. Heykelcik 1971’de The Met’e satıldı. Dosyanın en kritik noktalarından biri ise satış sırasında eserin geçmişini gösteren herhangi bir provenans kaydının bulunmaması.
The Met koleksiyonuna böyle girdi
Hermes, müzenin Yunan ve Roma Sanatı koleksiyonuna 1971.11.11 envanter numarası ve “Rogers Fund, 1971” kaydıyla dahil edildi. The Met’in güncel veri tabanında ise eserin statüsü artık “Restituted”, yani iade edilmiş olarak görülüyor. Müze, heykelciğin Haziran 2026’da iade edildiğini ve koleksiyonundan çıkarıldığını kayda geçirdi.
Daha çarpıcı olan, Hermes’in bir dönem müzenin öne çıkardığı eserlerden biri olması. The Met, 1972 tarihli bülteninde heykelciği dikkat çeken yeni kazanımları arasında tanıttı. Eser daha sonra bilimsel yayınlara da girdi. Böylece tartışmalı geçmişi ancak yıllar sonra sonuç doğuran bir kültür varlığı, yarım asır boyunca saygın bir müzenin koleksiyon tarihinin parçası olarak kaldı.
Türkiye’ye 276 eser döndü
Son teslimat, Manhattan Bölge Savcılığı ile Türkiye arasındaki 10’uncu iade operasyonu oldu. Savcılığın verilerine göre bu operasyonlarla Türkiye’ye dönen kültür varlığı sayısı 276’ya, açıklanan toplam değer ise 96,5 milyon dolara ulaştı.
Savcılığın Antiquities Trafficking Unit birimi bugüne kadar 490 milyon doları aşan değerde 6 bin 400’den fazla kültür varlığını geri kazandı; bunların 6 bin 150’den fazlası 39 ülkeye iade edildi.
Provenans artık müzelerin gündeminde
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, yürütülen çalışmaların müzeleri, koleksiyonerleri ve sanat piyasasını eserlerin geçmişini daha dikkatli incelemeye yönelttiğini belirtti.
The Met de 2023’te başlattığı Cultural Property Initiative kapsamında koleksiyonlarının geçmişine yönelik araştırmalarını genişletti ve provenans araştırmacılarının sayısını 6’dan 11’e çıkardı.
Hermes dosyası ise sanat piyasasının yıllarca görmezden gelebildiği temel soruyu yeniden gündeme taşıyor: Bir eserin nereden geldiğini gösteren kayıt yoksa, dünyanın en büyük müzelerinden birinin koleksiyonuna nasıl girebildi?
